عوامل موثر در رشد گیاه
عوامل محیطی مؤثر بر رشد گیاه
عوامل ضروری موثر بر رشد گیاه متنوع و متعدد هستند ولی از مهمترین آنها میتوان به عواملی مانند نور، دما، رطوبت، تهویه و عناصر غذایی اشاره کرد. هر کدام از این عوامل جداگانه توضیح داده میشوند.
عامل رطوبت (یا آب):
گیاه نیز مانند سایر موجودات زنده برای رشد مناسب نیاز به آب دارد، با به عبارت دیگر آب مایهی حیات تمام موجودات زنده از جمله گیاه است. در محیط رشد گیاه، آب باید به مقدار کافی و با کیفیت مناسب وجود داشته باشد زیرا رشد گیاه را تحت تأثیر قرار میدهد و باعث میشود عناصر غذایی موجود در محیط رشد گیاه از جمله خاک در آن حل شده و جذب عناصر غذایی صورت بگیرد. نقش مهم دیگر آب شرکت در عمل فتوسنتز است. فتوسنتز واکنشی است که اساس تولید گیاهی بر آن استوار است. به عبارت دیگر فقدان فتوسنتز فقدان رشد در گیاه محسوب میشود. نقش دیگر آب تنظیم دمای برگ و گیاه میباشد. گیاه از طریق انجام عمل تعرق، دمای خودش را پائین میآورد و به مقدار قابل تحمل میرساند، و اگر عمل تعرق آب از گیاه نبود، گیاه بر اثر افزایش دما میسوخت.
برای رشد گیاه، هر دو رطوبت کم و زیاد زیان آور خواهد بود زیرا اگر رطوبت خاک زیاد باشد گیاه بدلیل کمبود اکسیژن و تهویه نامناسب دچار مشکل میشود و چنانچه رطوبت خاک کم باشد بدلیل کمبود آب، خاک گیاه دچار خشکی و پژمردگی میشود، بنابراین هدف تأمین رطوبت در حد مناسب است. معمولاً رطوبت مناسب را رطوبت افسی تعریف میکنند.
رطوبت افسی، رطوبتی است که مقدار آب اضافی را بعد از انجام عمل آبیاری، از خاک خارج نموده و شرایطی را فراهم میکند تا گیاه بتواند از آب و اکسیژن کافی بهرهمند شود.
نکتهای که در بحث آب مدنظر قرار میگیرد اینست که معمولاً نیاز آبی گیاه زیاد میباشد و گیاه برای هر یک کیلوگرم تولید ماده خشک ۵۰۰ کیلوگرم آب را از خاک جذب میکند. یا بعبارت دیگر گیاه مانند تلمبهای است که بطور مرتب آب را از خاک میگیرد و از طریق عمل تعرق، آنرا وارد اتمسفر و هوای بیرون میکند و از کل آبی که گیاه جذب میکند %۹۹ به مصرف تعرق میرسد و یک درصد از آن (%۱) در ساختمان گیاه مورد استفاده قرار میگیرد.
عامل نور :
نور در عمل فتوسنتز نقش مهمی دارد. یعنی گیاهان سبز بدلیل داشتن کلروفیل میتوانند انرژی خورشیدی را جذب بکنند و در طی عمل فتوسنتز، گلوکز و سایر مواد مورد نیازشان را بسازند. در درجهی اول نور باید مناسب باشد، نور مناسب نوری است که از لحاظ کیفیت و شدت و طول مدت خوب و مناسب باشد.
از نظر طول دوره نوری، گیاهان را به سه گروه تقسیم میکنیم:
۱) گیاهان روز بلند
۲) گیاهان روز کوتاه
۳) گیاهان بی تفاوت
گیاهان روز بلند
گیاهانی هستند که به طول روز بالایی نیاز دارند و چنانچه در شرایط طول روز کوتاه کشت شوند نمیتوانند گلدهی خوبی داشته باشند.
گیاهان روز کوتاه
گیاهان روز کوتاه چنانچه در شرایط روز بلند کشت شوند به مرحله گل دهی نمیرسند.
عامل دما :
دما میتواند بطور مستقیم و غیر مستقیم رشد گیاه را تحت تاثیر قرار بدهد. بذری که در خاک کشت میشود به یک حداقل دمایی نیاز دارد تا جوانه بزند و اصطلاحاً آنرا صفر گیاه میگویند. دما در جذب آب و عناصر غذایی توسط گیاه نقش مهمی دارد. همچنین دمای مناسب در مراحل مختلف رشد سنی متفاوت است یعنی در مرحله استقرار گیاهچه، رشد سریع و گل دهی متفاوت میباشد
عامل تهویه :
اکسیژن کافی برای رشد بهتر گیاه باید در خاک وجود داشته باشد. معمولاً در خاک بدلیل تنفس ریشه، و فعالیت موجودات ذرهبینی و تجزیه مواد آلی تولید CO2 زیاد است پس این CO2 تولید شده باید از خاک خارج شود و بجای آن اکسیژن وارد خاک بشود.
در بعضی شرایط خاک دارای تهویه ضعیف است اما چه عواملی باعث تهویه نامناسب در خاک میشوند؟ تهویه نامناسب میتواند دو عامل داشته باشد.
۱)زیادی رطوبت خاک، یعنی خاک از آب اشباع شده جایی برای هوا و اکسیژن باقی نمانده است؛
۲) تراکم و فشردگی خاک، یعنی اکسیژن کافی در خاک نگهداری نمیشود.
خاک محیطی طبیعی رشد و تغذیه گیاه
بستر کشت گیاه، میتواند محیط جامد یا مایع باشد. هر کدام از این دو محیط مشتمل بر دو محیط طبیعی و مصنوعی است. محیط جامد طبیعی رشد گیاه خاک، و محیط مایع طبیعی بستر آب رودخانهها و دریاچهها است که یکسری گیاهان آبزی بر روی آن رشد و نمود دارند. کشت هایدروپونیک
(Hydrophonic) یا محلولهای کشت از جمله محیطهای مصنوعی میباشند.
خاک
بطور کلی خاک از تجزیه و تخریب سنگها و کانیهای تشکیل دهنده پوسته زمین بوجود میآید و اجزاء مختلفی دارد. یک بخش جامد با فضایی که در بین ذرات خاک قرار گرفته است.
نسبت تناسب اجزای تشکیل دهنده خاک
خاک مناسب از نظر رشد و نمو گیاه خاکی است که %۵۰ بخش جامد و %۵۰ فضای بین ذرات یا منافذ خاک را تشکیل بدهد. لذا از %۵۰ بخش جامد معمولاً %۴۵ باید مواد معدنی و %۵ ماده آلی را تشکیل بدهند و %۵۰ فضای بین ذرات باید بطور مساوی بین آب و هوا تقسیم بشود.
خاک تامین کننده آب، اکسیژن و عناصر غذایی مورد نیاز گیاه است. گیاه از خاک بعنوان لنگرگاه محل استقرار خود استفاده میکند. خاک باید از نظر خصوصیات فیزیکی، شیمیایی و بیولوژیک محیط مناسبی برای رشد گیاه باشد. خصوصیات فیزیکی خاک مانند بافت، ساختمان و منافذ، دما و تهویه خاک باید مناسب و خوب باشد. بعنوان مثال اگر بافت خاک سنگین باشد در هنگام آبیاری، آب در خاک میماند و بدی تهویه بوجود میآید و یا چنانچه خاک شنی یا سبک باشد هیچ آبی در خودش نگه نمیدارد و کود اضافه شده به خاک، شسته میشود. بافت خوب، بافتی است متوسط باشد (نه سنگین و نه سبک) یعنی آب و هوای مناسبی برای رشد گیاه داشته باشد. خاک از نظر خصوصیات شیمیایی نیز باید وضعیت خوبی داشته باشد یعنی خاک نباید شور یا دارای ترکیبات شیمیایی مسموم کننده برای رشد گیاه باشد. خاک باید دارای PH مناسب باشد به عبارت دیگر نباید PH کم و زیاد شود.
PH چیست؟
PHغلظت یون هیدروژن در محلول خاک را مشخص میکند و این غلظت در محلول خاک بسیار کم بوده و معمولاً بصورت اعداد اعشاری و مقیاس لگاریتمی بیان میشود. لگاریتم منفی غلظت یون هیدروژن در محلول خاک را اصطلاحاً PH میگویند.
PH دامنهای بین صفر و چهارده در محلولها دارد که معمولاً PH 7 را PHخنثی میگویند و PH کوچکتر از ۷، PH اسیدی و بزرگتر از ۷ را، PH قلیایی میگویند. دامنه PH معمولاً در خاک بین ۳ تا ۱۰ متغیر است.
اهمیت PHدر تغذیه گیاه
۱) PHکمتر از ۵ و ۵ /۵ باعث اسیدی شدن خاک و حلالیت زیاد بعضی ازعناصر غذایی و در نتیجه مسمومیت گیاه میشود. عناصری مانند آهن، آلومینیوم و منگنز و ... ؛
۲) PH خیلی زیاد خاک، باعث کمبود بعضی از عناصر خاک میشود؛
۳) PH خاک بر رشد و فعالیت موجودات زنده تاثیر میگذارد؛
۴) PH خاک بر حلالیت عناصر غذایی تاثیر میگذارد؛
۵) PH خاک بطور مستقیم یا غیر مستقیم رشد گیاه را تحت تاثیر قرار میدهد.
خاک نباید شور باشد و موجودات ذرهبینی مفید به تعداد کافی در خاک وجود داشته باشند مانند باکتریها و قارچها. علاوه بر آن بایستی به مقدار کافی عناصر غذایی داشته باشد، یعنی از لحاظ بیولوژیکی متناسب باشد یا به عبارت دیگر حاصلخیز باشد.
عناصر غذایی موجود در خاک معمولاً بصورت کاتیون یا آنیون توسط گیاه جذب میشود و نسبت مناسبی باید بین عناصر غذایی وجود داشته باشد در غیر اینصورت گیاه دچار مشکل میشود. جدول صفحه بعد خصوصیات خاک حاصلخیز را بیان میکند.
واقعاً اگر خاک خصوصیات مناسبی داشته باشد می تواند بطور مستقیم یا غیرمستقیم رشد گیاه را تحت تاثیر قرار بدهد و اگر عوامل مضر و زیان آور در خاک وجود داشته باشند باعث محدود شدن رشد گیاه میشوند.
گاهی خاک را بطور طبیعی در اختیار داریم و گاهی مجبوریم در بعضی شرایط، خاک را با اضافه یا کم کردن موادی بطور مصنوعی آن را مناسب کنیم. بعنوان مثال در باغبانی معمولاً برای پرورش گل باید مواد آلی خاک زیاد باشد در غیر اینصورت بایستی از طریق اضافه کردن کود حیوانی یا ماده دیگر، ماده آلی خاک را افزایش بدهیم. اگر بافت خاک مناسب نباشد میتوانیم مقداری ماسه یا خاک اضافه کنیم و خاکی که بافتش سنگین است تعدیل شود و بافتی مناسب بوجود آید.
خواص خاک و حاصلخیزی آن
|
خواص خاک |
مشخصات یک خاک حاصلخیز |
|
1- عمق خاک |
عمق زیاد نیمرخ خاک که به این ترتیب منطقه ریشهدوانی آن کافی گردیده و حجم بزرگی از خاک برای جذب مواد غذایی را فراهم میآورد. |
|
2- الف) باعث (دانهبندی) texture ب) ساختstructure |
بافت متناسب و ساخت خوب (نظم موضعی ذرات) بعنوان عامل مهمی برای تقسیم متناسب خلل و فرج در خاک به حساب میآید که قابلیت ریشهدوانی و قابلیت نفوذ آب و ذخیره آن و همچنین وضع تهویه خاک را افزایش و بهبود میبخشد. علاوه بر این عوامل مزبور نیز بعنوان وسیله تغییر شکل خاک حایز اهمیت هستند. بافت خاک برای سنجش مواد غذایی ذخیره موجود در خاک نیز میتواند معیار خوبی شناخته شود. |
|
3- واکنش خاک |
درجه PH حد اعتدال بعنوان شاخص خوبی از وضع آهک خاک است که به این ترتیب در ساخت خاک و قابلیت جذب بسیاری از مواد غذایی موثر میباشد. |
|
4- مقدار مواد غذایی |
زیادی مواد غذایی ذخیره و مطلوب بودن وضع تحرک آنها در خاک موجب تدارک خوب مواد غذایی قابل جذب برای گیاهان میشود. |
|
5- مقدار هوموس و ترکیبات آن |
مقدار نسبتاً زیاد مواد هوموسی غنی از عناصر غذایی بعلت خاصیت جذبکنندگی زیادش اثر مناسبی بر روی ساخت، عمل جذب مواد غذایی و موجودات زنده خاک دارد. |
|
6- خواص جذب کنندگی |
قابلیت خوب فراوان خاک موجب ذخیره زیاد مواد غذایی با اتصال سستی میشود که ایجاد قدرت تامپونی خوبی در مقابل افزایش فوقالعاده مواد غذایی و محافظت آنها در مقابل آبشویی از ویژگیهای آنست. |
|
7- مقدار مواد مضر |
عاری از مواد سمی (آلی و معدنی) |